- मराठमोळ्या मराठी संस्कृतीला आभुषण,शिरोभूषण,टीळा पध्दतीचे कोंदण आहे.पुर्वी लोक डोक्यावर पगडी,फेटा,टोपी परिधान केल्याशिवाय बाहेर पडत नसे या शिरोभूषणास शुभ संकेत म्हणून मान्यता आहे.
- शंभर सव्वाशे वर्षापूर्वी लोक पटक्याला सोन्याची काडी तसेच दागिना लावत असे.उन्हापासून शिराचे रक्षण व्हावे यासाठी डोकभर वस्त्र डोक्याला गुंडाळलेले असते.साडेतीन वस्त्र परंपरेत पटका,अंगरख्याचा कपडा,इजारीचा कपडा किंवा धोतर व अर्धेवस्त्र म्हणून शेला देण्याची पध्दत होती यास शेला पागोटे म्हटले जात.दक्षिणेत डोक्यावर पदर घेवून देव दर्शन घेण्याची पारंपरिक पध्दत पध्दत आहे.
मल्हारराव होळकर सुभेदार झाल्यानंतर त्यांनी सोन्याचा दागिना आणि मोत्याच्या माळीचे लटकन असलेली पिळाची पगडी परिधान करण्यास सुरवात केली होती.युवराज खंडेराव होळकर यांच्या विवाह समयी होळकर घराण्यातील सर्व पुरुषांनी शाही पगड्या परिधान केल्या होत्या.पैठण येथे तयार होणाऱ्या मऊ सुताच्या कपड्यास भट्टीचे कापड म्हणतात या भट्टीच्या कपड्याला तांबड्या रसापासून रंगीत केले जात असे रंग लावण्याची पध्दत अनोखी आहे.पाणी तापवण्याच्या भांड्यात भट्टीचे कापड भिजु घालून त्यात रंगाचे मिश्रन केले जात असे कपड्याला हवी असणारी रंगछटा देण्यासाठी त्यात चुना अथवा इतर पदार्थ मिळवले जात असे.होळकरांच्या पगडीसाठी तब्बल 100 ते 120 फुट लांब व अडीच फुट रुंद असलेले कापड वापरण्यात येत असल्याचे दिसून येते रंग दिलेल्या कापडास खळीत भिजवून पिळ दिले जात असे व पिळापासून पगडीची बांधणी केली जात असे.तीन ते चार प्रकारची होळकर पगडी उठावदार होती.पगडीला लावण्यासाठी वेगवेगळे दागिन्यांचा वापर केला जात असे.पांढरा,पिवळा,तांबडा रंगात तयार होणा-या होळकर पगडीस विशेष मान होता.होळकरशाहीच्या कारकिर्दीत पारंपरिक पगडीत काळानुसार काही बदल केल्याचे दिसून येते.भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर लोकांच्या डोक्यावर गांधी टोपी आले पारंपरिक पोषाखातील पागोटे,फेटे जेष्ठ मंडळीच्या डोक्यावर दिसू लागले तर संस्थानिक सुध्दा विशेष प्रसंगी पगडी धारण करीत असे.शिख धर्मिय लोक लहानपणापासून पगडी धारण करतात त्यामुळे पगडी शब्द कानावर पडल्यानंतर शिखांचा पेहराव डोळ्यासमोर उभा राहतो.मराठमोळी पगडी शौर्य,पराक्रम,बलिदान, त्यागाची परंपरा जपणारे शिरोभूषण असुन शिखांनी धर्माची ओळख म्हणून पगडीला सन्मान बहाल केलेला आहे.
महाराजा यशवंतराव होळकर यांनी इंग्रजांच्या विरोधात लढण्यासाठी शिखांनी साथ द्यावी यासाठी अमृतसर येथील गुरुद्वारा येथे जावून शिखगुरुची भेट घेवून शिखांची पगडी धारण केली होती इंग्रजांच्या विरोधात लढण्यासाठी मला धर्म बदलण्याची गरज पडली तरीही मी शिख धर्म हसता हसता स्विकारण्यास तयार आहे असे वचन दिले होते.सुभेदार मल्हारराव होळकर यांनी बुंदी राज्य जिकुंन राजपुत राणीस भेट दिले तेंव्हा त्या राणीने मल्हाररावांना धर्माचा भाऊ मानले आणि राजपुत पगडी भेट म्हणून पाठवली होती.
होळकर घराण्याच्या पगडीला मोठा इतिहास आणि वारसा असुन हा वारसा विद्यमान महाराजकुमार श्रीमंत शिवाजीराव होळकर आणि युवराज श्रीमंत यशवंतराव होळकर मोठ्या अभिमानाने चालवत आहेत.महाराजा होळकर पगडीचा मान उज्जैन श्री महाकाल यांना असुन महाशिवरात्रीला होळकर पगडी महाकाल भगवान यांना परिधान करण्याची परंपरा आहे.
श्री. रामभाऊ लांडे
अभ्यासक होळकर राजघराणे, इंदौर
9421349586
खूप छान माहिती भाऊ
खूप अभ्यासपूर्ण आणि माहितीपूर्ण लेख…सर अशीच माहिती समाजापुढे मांडत चला 🙏🏻